संकट सकिएपछि सुरु हुने अर्को संघर्ष : मनको पुनःस्थापनाको आवश्यकता

सामान्य बन्दै गएको जीवनभित्र पनि कतिपय मानिसको मन अझै डर, शोक, असुरक्षा र अनिश्चिततासँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ ।

मानिसको जीवनमा आउने हरेक संकटको प्रभाव घटनाको अन्त्यसँगै समाप्त हुँदैन । कुनै घटना केही घण्टा वा दिनमै बितेर जान सक्छ, तर त्यसले मानिसको मनमा छोडेको प्रभाव महिनौँ वा वर्षौंसम्म रहन सक्छ । बाहिरी परिस्थिति विस्तारै सामान्य बन्दै जाँदा पनि भित्री मनमा भने डर, पीडा, असुरक्षा र अनिश्चितताको अनुभूति बाँकी रहन सक्छ । यही अदृश्य संघर्षलाई बुझ्नु आजको समाजका लागि महत्त्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ हामी प्रायः संकटलाई त्यसबाट भएको भौतिक क्षति, आर्थिक नोक्सानी, विस्थापन र पुनर्निर्माणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छौं ।

भत्किएका संरचना पुनः निर्माण हुन्छन्, रोकिएका गतिविधि सुरु हुन्छन्, मानिसहरू आफ्नो दैनिक जीवनमा फर्कन थाल्छन् । तर यस प्रक्रियामा मानिसको भावनात्मक अवस्था कस्तो छ भन्ने प्रश्न सधैँ प्राथमिकतामा पर्दैन । वास्तवमा, संकटको वास्तविक प्रभाव घटनास्थलमा देखिएको विनाशभन्दा पनि गहिरो हुन सक्छ । कसैले आफ्नो प्रियजन गुमाएको हुन्छ, कसैले जीवनभरको मेहनतबाट बनेको घर र सम्पत्ति गुमाएको हुन्छ, कसैले सुरक्षित महसुस गर्ने आधार गुमाएको हुन्छ । यस्ता अनुभवले मानिसको सोच, व्यवहार, सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणमा समेत परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

सामान्य देखिने व्यवहारभित्र लुकेको असामान्य पीडा
संकटपूर्ण अनुभवपछि सबै मानिसले आफ्नो पीडा एउटै तरिकाले व्यक्त गर्दैनन् । कोही खुलेर रुन्छन्, कोही मौन बस्छन्, कोही सामान्य व्यवहार गरिरहेको देखिन्छन् भने कोही सानो आवाज वा परिस्थितिबाट समेत डराउन सक्छन् । कतिपय व्यक्तिमा निद्रामा समस्या, एकाग्रताको कमी, चिडचिडापन, अत्यधिक चिन्ता, विगतका घटनाको सम्झना र भविष्यप्रतिको भय देखिन सक्छ । कतिपयलाई भीडमा बस्न असहज लाग्न सक्छ भने कतिपयले आफ्नो मनको कुरा कसैलाई भन्नसमेत सक्दैनन् । यी सबै प्रतिक्रिया मानसिक रोगका प्रमाण होइनन् । कठिन र असामान्य परिस्थितिप्रति मानिसले देखाउन सक्ने स्वाभाविक मानवीय प्रतिक्रियाहरू पनि हुन सक्छन् । तर यस्ता समस्या लामो समयसम्म रहिरहेमा वा दैनिक जीवनमा गम्भीर असर पार्न थालेमा उचित मूल्याङ्कन र सहयोग आवश्यक हुन्छ ।
बालबालिकाको मनमा पर्ने प्रभावलाई बेवास्ता नगरौँ
कुनै पनि संकटको समयमा बालबालिका विशेष संवेदनशील अवस्थामा हुन्छन् । उनीहरूले आफूले भोगेको अनुभवलाई वयस्कले जस्तै शब्दमा व्यक्त गर्न नसक्न सक्छन् । उनीहरूको डर कहिलेकाहीँ व्यवहारमा देखिन्छ । पहिले रमाइलो गर्ने बालबालिका अचानक शान्त हुनु, विद्यालय जान नमान्नु, एक्लै बस्न डराउनु, राति झस्किनु, बारम्बार अभिभावक खोज्नु वा सानो कुरामा रिसाउनु उनीहरूको भावनात्मक अवस्थाको संकेत हुन सक्छ । बालबालिकालाई ‘नडराऊ’, ‘केही भएको छैन’ भनेर चुप लगाउनुको सट्टा उनीहरूको कुरा सुन्ने, सुरक्षित वातावरण दिने, खेल तथा सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउने र आवश्यकताअनुसार मनोसामाजिक सहयोग उपलब्ध गराउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।
शोकलाई समयले मात्र होइन, साथले पनि सम्हाल्छ
हाम्रो समाजमा दुःखमा परेको व्यक्तिलाई छिटो सामान्य अवस्थामा फर्किनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ । ‘अब बिर्सिदेऊ’, ‘समयसँगै सबै ठीक हुन्छ’, ‘बलियो बन्नुपर्छ’ जस्ता अभिव्यक्ति सामान्य सुनिन्छन् । तर शोक कुनै निश्चित समयसीमाभित्र समाप्त हुने प्रक्रिया होइन । कसैलाई केही समयमै सहज महसुस हुन सक्छ भने कसैलाई लामो समय लाग्न सक्छ । कसैका लागि मौनता नै आफ्नो पीडा व्यक्त गर्ने माध्यम हुन सक्छ । त्यसैले पीडामा रहेको व्यक्तिलाई जबर्जस्ती सकारात्मक हुन दबाब दिनुभन्दा उसको भावनालाई स्वीकार गर्नु, धैर्यपूर्वक सुन्नु र आवश्यक समयमा साथ दिनु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । मनोसामाजिक पुनःस्थापना भनेको व्यक्तिलाई जबर्जस्ती पहिलेको अवस्थामा फर्काउनु मात्र होइन । उसलाई पुनः सुरक्षित महसुस गराउनु, आत्मविश्वास विकास गर्न सहयोग गर्नु, सामाजिक सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्नु र जीवनप्रतिको आशा जगाउन सहयोग गर्नु पनि हो ।यसका लागि परिवार, समुदाय, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र राज्यका निकाय सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

विशेषगरी निम्न पक्षलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ :

प्रभावित व्यक्तिको भावनात्मक अवस्था बुझ्ने र सम्मानपूर्वक सुन्ने ।
परिवार तथा समुदायमा आपसी सहयोग र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउने ।
बालबालिका तथा किशोरकिशोरीका लागि सुरक्षित र सहयोगी वातावरण बनाउने ।
स्वास्थ्य सेवामा मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोगलाई समावेश गर्ने ।
आवश्यकताअनुसार मनोसामाजिक परामर्श, मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार र विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध गराउने ।
सहयोग गर्ने स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक तथा अग्रपंक्तिमा काम गर्ने व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिने ।
सहयोगको संस्कृति विकास गर्न आवश्यक छ
मानसिक स्वास्थ्यलाई अझै पनि कतिपय अवस्थामा व्यक्तिगत कमजोरी वा लुकाउनुपर्ने समस्याका रूपमा हेर्ने गरिन्छ । यही सामाजिक सोचका कारण धेरै मानिस आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न र सहयोग खोज्न हिचकिचाउँछन् । तर मानसिक स्वास्थ्य सहयोग माग्नु कमजोरी होइन । कठिन परिस्थितिमा सहयोग स्वीकार गर्नु पनि आत्मबलकै एउटा स्वरूप हो । हामीले समाजमा यस्तो वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ, जहाँ मानिसले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्दा आलोचना होइन, समझदारी पाओस्स सहयोग खोज्दा लाज होइन, सम्मान पाओस् ।
अन्त्यमा : मनको पुनर्निर्माण पनि उत्तिकै आवश्यक छ
कुनै पनि संकटपछि समाजलाई पुनः उभ्याउन भौतिक संरचना, आर्थिक स्रोत र पूर्वाधारको पुनर्निर्माण आवश्यक हुन्छ । तर मानिसको मनमा बाँकी रहेको डर, शोक र असुरक्षालाई सम्बोधन नगरी पूर्ण पुनःस्थापना सम्भव हुँदैन ।हामीले संकटपछि कति घर बने, कति सडक खुले र कति संरचना पुनर्निर्माण भए भनेर मात्र प्रगति मापन गर्नु हुँदैन । मानिसले फेरि कति सुरक्षित महसुस गर्न थाले, बालबालिका कति निर्धक्क हुन सके, परिवारले कति सहज रूपमा जीवन अघि बढाउन सके र समुदायमा कति विश्वास पुनःस्थापित भयो भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।किनकि जीवनलाई फेरि अघि बढाउनु भनेको केवल परिस्थितिलाई सामान्य बनाउनु होइन, मानिसको मनलाई पनि पुनः आश्वस्त बनाउनु हो ।
संकटको अन्त्य घटनासँगै हुन सक्छ, तर त्यसले छोडेको मानसिक प्रभावको सम्बोधनका लागि निरन्तर साथ, संवेदनशीलता र सहयोग आवश्यक हुन्छ । त्यसैले अबको पुनर्निर्माणमा संरचनासँगै मानिसको मनलाई पनि प्राथमिकतामा राखौँ ।